\u015awiat nauki, ogl\u0105dany z perspektywy przeci\u0119tnego cz\u0142owieka, bywa jak gmach z matowego szk\u0142a. Wida\u0107 zarys, czasem nawet ruch w \u015brodku, ale wej\u015bcie nie jest oczywiste. Z zewn\u0105trz dochodzi szmer trudnych s\u0142\u00f3w, wykres\u00f3w i procedur, a po korytarzach kr\u0105\u017c\u0105 ludzie z tytu\u0142ami, kt\u00f3re dla wielu brzmi\u0105 jak szyfry. Ta hermetyczno\u015b\u0107 sprawia, \u017ce nauka pojawia si\u0119 w \u017cyciu wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b rzadko i punktowo. Najcz\u0119\u015bciej na studiach oraz w medycynie, kiedy sytuacja staje si\u0119 powa\u017cna, pilna i wymaga pomocy wysokiej jako\u015bci, bo idzie o ratowanie \u017cycia.<\/p>\n
<\/p>\n
Wtedy na scen\u0119 wchodzi s\u0142owo-klucz \u201eProfesor\u201d<\/em>. Najlepiej taki z tytu\u0142ami, najlepiej \u201ebelwederski\u201d<\/em> , symboliczny, monumentalny, budz\u0105cy respekt. \u017baden tam znachor, tylko musi by\u0107 Profesor Rafa\u0142 Wilczur. W tym obrazie Profesor dzia\u0142a jak gwarancja. Skoro jest tytu\u0142, to musi by\u0107 racja, najlepsza wiedza i najwi\u0119ksze do\u015bwiadczenie. Ten skr\u00f3t my\u015blowy jest zrozumia\u0142y, bo w ka\u017cdym kryzysie cz\u0142owiek szuka najlepszego autorytetu, a autorytet uto\u017csamia z rang\u0105. Tyle \u017ce na co dzie\u0144 naukowcy s\u0105 wi\u0119kszo\u015bci ludzi\u2026 niepotrzebni. Nie dlatego, \u017ce nauka nie ma znaczenia, tylko dlatego, \u017ce jej owoce s\u0105 wbudowane w codzienno\u015b\u0107 tak g\u0142\u0119boko, i\u017c przestajemy je widzie\u0107. Pr\u0105d w gniazdku, antybiotyk, nawigacja, internet, most na rzece, loty samolotem. Przecie\u017c to wszystko dzia\u0142a, wi\u0119c po co nam badacze? Nauka bywa jak kanalizacja. Jest absolutnie kluczowa, ale ca\u0142kowicie niewidzialna, dop\u00f3ki si\u0119 nie zatka.<\/p>\n Studia s\u0105 osobnym, specyficznym momentem spotkania z nauk\u0105. Cz\u0119sto pierwszym i ostatnim. Studenci maj\u0105 problemy z odr\u00f3\u017cnianiem jakim elementem hierarchii naukowej s\u0105 doktorzy, doktorzy habilitowanie, profesorowie uczelniani czy „belwederscy”. Dla nich najcz\u0119\u015bciej to tylko wyk\u0142adowcy, swoi\u015bci „urz\u0119dnicy uczelniani”<\/em>, kt\u00f3rych rola polega jedynie na wyk\u0142adaniu, egzaminowaniu i prowadzeniu \u0107wicze\u0144. Dla nich to kolejny nauczyciel, z kt\u00f3rym maj\u0105 do czynienia po podstaw\u00f3wce i szkole \u015bredniej.<\/p>\n Z jednej strony studia to weryfikacja wiedzy i umiej\u0119tno\u015bci, trening my\u015blenia, dow\u00f3d, \u017ce kto\u015b potrafi zrozumie\u0107, opisa\u0107 i obroni\u0107 problem. Dla innych bywaj\u0105 projektem czysto logistycznym i wyzwaniem polegaj\u0105cym na zdobyciu dyplomu by mie\u0107 lepsz\u0105 prac\u0119. W tym \u015bwiecie promotor pracy dyplomowej jest osob\u0105 konieczn\u0105, bo bez niego nie dyplomu, a bez niego nie ma pracy. I tu zaczyna si\u0119 przesuni\u0119cie, kt\u00f3re \u0142atwo przeoczy\u0107. Je\u015bli dyplom staje si\u0119 celem samym w sobie, sam j\u0119zyk nauki na wyk\u0142adach, brzmi\u0105cy kompletnie inaczej ni\u017c w liceum, zamiast narz\u0119dzia poznania, zmienia si\u0119 w hermetyczn\u0105 dekoracj\u0119. Wystarczy, \u017ce brzmi m\u0105drze, \u017ce ma bibliografi\u0119, \u017ce zawiera s\u0142owo \u201ebadania\u201d.<\/p>\n Granica, o kt\u00f3rej cz\u0119sto si\u0119 zapomina, jest prosta. Nauka zaczyna si\u0119 naprawd\u0119 wtedy, gdy kto\u015b bierze na siebie odpowiedzialno\u015b\u0107 naukowca.<\/strong> Ta granica ma konkretny i uroczysty kszta\u0142t. Obrona doktoratu oraz przysi\u0119ga doktorska. Jak przysi\u0119ga ma\u0142\u017ce\u0144ska, prezydencka, wojskowa czy policyjna, odwo\u0142uje si\u0119 do warto\u015bci i podkre\u015bla wag\u0119 roli.<\/strong> Nie jest tylko rytua\u0142em. Jest komunikatem. Od tej chwili twoje s\u0142owa i twoje dzia\u0142ania przestaj\u0105 by\u0107 prywatnym zdaniem, kt\u00f3re mo\u017cna rzuci\u0107 w eter i zapomnie\u0107. Stajesz si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 \u015brodowiska, kt\u00f3re ma standardy, metody, krytyk\u0119, a tak\u017ce pami\u0119\u0107. Naukowiec jest oceniany i powinien by\u0107 oceniany, przez innych r\u00f3wnie kompetentnych ludzi. To nie jest kara, tylko mechanizm bezpiecze\u0144stwa ca\u0142ego \u015brodowiska.<\/strong><\/p>\n W\u0142a\u015bnie dlatego tak wa\u017cnie brzmi zdanie Rady Upowszechniania Nauki PAN<\/a> w g\u0142o\u015bnym przypadku wywiadu prof. Cichosz u Bogus\u0142awa Rymanowskiego<\/a>. Autorytet naukowy jest dobrem publicznym.<\/strong> Na papierze to mo\u017ce przypomina fraz\u0119 z podr\u0119cznika etyki, ale w praktyce dotyczy rzeczy bardzo przyziemnej. Zaufania. <\/strong>Autorytet akademicki nie jest prywatn\u0105 bi\u017cuteri\u0105 do noszenia na klapie marynarki. Jest wsp\u00f3ln\u0105 walut\u0105 spo\u0142eczn\u0105<\/strong>, a waluta dzia\u0142a tylko wtedy, gdy ludzie wierz\u0105, \u017ce nie jest fa\u0142szowana. Je\u015bli kto\u015b pos\u0142uguje si\u0119 statusem akademickim, by prezentowa\u0107 tre\u015bci sprzeczne z obowi\u0105zuj\u0105cym stanem wiedzy, to nie jest „kontrowersyjny\u201d.<\/em> Uderza w system zaufania<\/strong>, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 rozumienie \u015bwiata przez tych, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 czasu, wiedzy ani narz\u0119dzi, by weryfikowa\u0107 wszystko samodzielnie.<\/p>\n W codzienno\u015bci wida\u0107, jak \u0142atwo udawa\u0107 nauk\u0119.<\/strong> Kto\u015b pisze do mnie: \u201ezrobi\u0142am badania, czy mo\u017ce pan je skomentowa\u0107\u201d.<\/em> Pytam: „Kto je recenzowa\u0142? Jaki zesp\u00f3\u0142 naukowc\u00f3w nad nimi pracowa\u0142?\u201d.<\/em> Dostaj\u0119 odpowied\u017a. „Och, \u017caden, to s\u0105 badania do pracy magisterskiej”. <\/em>Przypomn\u0119 dla porz\u0105dku. \u017badna praca magisterska ani licencjacka nie jest materia\u0142em naukowym<\/strong>, cho\u0107by by\u0142a najlepsz\u0105 na \u015bwiecie. Pierwsz\u0105 prac\u0105 jest doktorat, czyli podstawowa przepustka do \u015bwiata nauki. Praca dyplomowa mo\u017ce by\u0107 warto\u015bciowa, ale nie jest automatycznie badaniem naukowym w sensie rygoru, procedury, replikowalno\u015bci i krytycznej kontroli jako\u015bci. Nie dlatego, \u017ce student jest gorszy. Tylko dlatego, \u017ce nauka ma swoj\u0105 kuchni\u0119. Metody, recenzje, spory, testowanie, odrzucanie hipotez, poprawianie b\u0142\u0119d\u00f3w, powtarzanie pomiar\u00f3w. Bez tego zostaje opowie\u015b\u0107 w kostiumie.<\/p>\n Podobnie dzia\u0142a na wyobra\u017ani\u0119 s\u0142owo \u201einstytut\u201d.<\/em> Brzmi powa\u017cnie i presti\u017cowo, wi\u0119c ka\u017cdy mo\u017ce si\u0119 nim nazwa\u0107, nawet je\u015bli w \u015brodku nie ma nikogo z tytu\u0142em naukowym. To branding, nie gwarancja.<\/strong> Kolejnym zakl\u0119ciem s\u0105 \u201ebadania\u201d <\/em>w marketingu. Agencja wpisuje je do oferty, bo to wygodny wytrych. Ma sprawi\u0107, \u017ce klient uzna profesjonalizm, \u017ce prezentacja b\u0119dzie cytowana, \u017ce liczby zrobi\u0105 wra\u017cenie. Tymczasem cz\u0119sto nie stoi za tym ani warsztat, ani procedura naukowa. Pod has\u0142em \u201ezrobiono badania\u201d <\/em>sprzedaje si\u0119 narracj\u0119, nie wiedz\u0119<\/strong>. I nie chodzi o to, by marketingowi zabra\u0107 liczby. Chodzi o uczciwe nazwanie rzeczy. Kwestionariusz ankiety nie jest jeszcze nauk\u0105, a wykres nie jest jeszcze prawd\u0105.<\/p>\n Oczywi\u015bcie nauka ma swoje grzechy. <\/strong>Nie ma sensu udawa\u0107, \u017ce ich nie ma. Zdarzaj\u0105 si\u0119 b\u0142\u0119dy, nadu\u017cycia, mody, s\u0142abo\u015bci systemu publikacji, presja punkt\u00f3w, czasem pycha. W\u0142a\u015bnie dlatego \u015brodowisko naukowe ma kompetencje, by rozlicza\u0107 nauk\u0119. Zna standardy, rozumie metod\u0119, potrafi odr\u00f3\u017cni\u0107 b\u0142\u0105d od manipulacji, przypadek od prawid\u0142owo\u015bci. To nie jest klub zamkni\u0119ty dla sportu. To wewn\u0119trzny mechanizm kontroli jako\u015bci, bez kt\u00f3rego nauka staje si\u0119 tylko kolejn\u0105 opini\u0105 w t\u0142umie opinii.<\/p>\n Bardzo modnym zagadnieniem od lat jest cudowne s\u0142\u00f3wko klucz, czyli „dieta”. Przypomn\u0119, \u017ce dieta oznacza styl jedzenia<\/strong>, a nie picie wody \u017ar\u00f3dlanej do soczystej trawy. Na ha\u015ble „dieta” tworzy si\u0119 ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci i zarabia bardzo du\u017ce pieni\u0105dze. Ksi\u0105\u017cki, konferencje, spotkania, w\u0142asne produkty. To wszystko nap\u0119dza wiara, \u017ce dzi\u0119ki diecie X b\u0119dziemy pi\u0119kni, zdrowi i zapewnimy sobie dobrostan do ko\u0144ca \u017cycia. Jedn\u0105 z najg\u0142o\u015bniejszych historii by\u0142a tzw. dieta Dukana.<\/p>\n Dieta Dukana by\u0142a nierozerwalnie zwi\u0105zana z jej tw\u00f3rc\u0105, francuskim lekarzem Pierre\u2019em Dukanem i z drog\u0105, jak\u0105 przeszed\u0142 od praktyki lekarskiej do globalnej popularno\u015bci. Metod\u0119 spopularyzowa\u0142a przede wszystkim ksi\u0105\u017cka \u201eJe ne sais pas maigrir\u201d<\/em> w kt\u00f3rej Dukan opisa\u0142 sw\u00f3j model odchudzania oparty na du\u017cym udziale bia\u0142ka i restrykcyjnym podej\u015bciu do w\u0119glowodan\u00f3w. Wraz z masowym sukcesem pojawi\u0142y si\u0119 te\u017c konsekwencje zawodowe i reputacyjne. W lipcu 2013 francuska izba lekarska ukara\u0142a go zakazem wykonywania zawodu za przepisywanie pacjentce leku Mediator poza wskazaniami, w celu odchudzania. Kolejny g\u0142o\u015bny w\u0105tek to skre\u015blenie z „Ordre des m\u00e9decins”. Media informowa\u0142y, \u017ce w 2012 Dukan sam wyst\u0105pi\u0142 o wykre\u015blenie po przej\u015bciu na emerytur\u0119, jednak post\u0119powania dyscyplinarne trwa\u0142y, a w styczniu 2014 j\u0105 og\u0142oszono decyzj\u0105 organ\u00f3w dyscyplinarnych. Pojawia\u0142 si\u0119 zarzut, \u017ce traktowa\u0142 praktyk\u0119 medyczn\u0105 jak dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlow\u0105, przy czym podkre\u015blano, \u017ce decyzja mia\u0142a wymiar w du\u017cej mierze symboliczny, skoro formalnie wcze\u015bniej sam si\u0119 wypisa\u0142. Dukan w 2011 przegra\u0142 g\u0142o\u015bny proces o znies\u0142awienie przeciwko dietetykowi Jean-Michelowi Cohenowi jak te\u017c s\u0105d zas\u0105dzi\u0142 od Dukana 3 tys. euro za nadu\u017cycie procedury.<\/p>\n Tu dochodzimy do sedna. Trzeba odr\u00f3\u017cnia\u0107 wiedz\u0119 i metody naukowe od ignorancji jak te\u017c zwraca\u0107 uwag\u0119 na ewidentne nadu\u017cycia naukowc\u00f3w. Ignorancja przeci\u0119tnych ludzi nie jest wy\u0142\u0105cznie niewinn\u0105 luk\u0105 w wiedzy. Bywa produktem, na kt\u00f3rym mo\u017cna niestety \u015bwietnie zarabia\u0107. Im wi\u0119cej chaosu informacyjnego, tym wi\u0119kszy popyt na proste odpowiedzi. to wykorzystanie swoistego populizmu w mundurze nauki czyli „wszyscy k\u0142ami\u0105, tylko nasza metoda jest najlepsza”. <\/em> Im mniej zaufania do metody, tym \u0142atwiej sprzeda\u0107 pewno\u015b\u0107. Pewno\u015b\u0107 w czasach l\u0119ku, nawa\u0142y informacyjnej, dzia\u0142a jak ciep\u0142y koc. Niewa\u017cne, czy co\u015b jest prawdziwe, wa\u017cne, \u017ce daje komfort. Nasz jeden pacjent potwierdzi\u0142, \u017ce to dzia\u0142a. Jeden? Super. Czy na tym polega evidence- based-medicine?<\/em><\/a><\/p>\n To mo\u017ce zacznijmy od skok\u00f3w spadochronowych. Najg\u0142o\u015bniejsze, dobrze udokumentowane przypadki \u201eupadku bez spadochronu i prze\u017cycia\u201d<\/em> to trzy r\u00f3\u017cne historie. Vesna Vulovi\u0107, stewardesa JAT, prze\u017cy\u0142a katastrof\u0119 lotu JAT 367 (26 stycznia 1972). Guinness przypisuje jej rekord 10 160 m<\/a>, ale ocala\u0142a z bardzo ci\u0119\u017ckimi obra\u017ceniami, a jej prze\u017cycie wi\u0105zano m.in<\/a>. z tym, \u017ce znajdowa\u0142a si\u0119 we fragmencie kad\u0142uba. Z kolei Juliane Koepcke (katastrofa LANSA 508, 24 grudnia 1971<\/a>) spada\u0142a, b\u0119d\u0105c przypi\u0119ta do rz\u0119du foteli po rozpadzie samolotu. Prze\u017cy\u0142a z urazami i przetrwa\u0142a 11 dni w amazo\u0144skiej d\u017cungli, zanim trafi\u0142a na pomoc. Trzeci przypadek to Alan Eugene Magee, ameryka\u0144ski lotnik z II wojny \u015bwiatowej. W 1943 r. wypad\u0142 z B-17 z du\u017cej wysoko\u015bci<\/a>, a impet upadku cz\u0119\u015bciowo ograniczy\u0142 szklany dach dworca w Saint-Nazaire. Prze\u017cy\u0142, cho\u0107 by\u0142 ci\u0119\u017cko ranny. Konkluzja? Po co rozwija\u0107 spadochrony, skoro trzem osobom si\u0119 uda\u0142o prze\u017cy\u0107 bez?<\/p>\n