W kulturze pieni\u0105dze najpierw k\u0142adzie si\u0119 na st\u00f3\u0142, a dopiero potem ewentualnie wracaj\u0105. Wracaj\u0105 cz\u0119sto w spos\u00f3b, kt\u00f3ry doprowadza ksi\u0119gowych do \u0142ez, a tw\u00f3rc\u00f3w do przes\u0105d\u00f3w.<\/p>\n
Film, gra, ksi\u0105\u017cka, p\u0142yta, obraz, rze\u017aba. Te przedsi\u0119wzi\u0119cia maj\u0105 jedn\u0105 wsp\u00f3ln\u0105, rynkologiczn\u0105 cech\u0119<\/a>. Nie da si\u0119 uczciwie policzy\u0107 z g\u00f3ry, co wydarzy si\u0119 po premierze. To nie jest piekarnia. To raczej loteria, w kt\u00f3rej stawki s\u0105 wysokie, nagrody nier\u00f3wne, a publiczno\u015b\u0107 potrafi zmieni\u0107 zdanie po latach. Bran\u017cowy skr\u00f3t my\u015blowy brzmi bezlito\u015bnie. Nikt nic nie wie, nawet je\u015bli komu\u015b si\u0119 wydaje, \u017ce wie.<\/p>\n Nieprzewidywalno\u015b\u0107 ma tu bardzo proste, przyziemne \u017ar\u00f3d\u0142a. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 koszt\u00f3w ponosi si\u0119 na starcie. P\u0142aci si\u0119 za plan, ekip\u0119, studio, redakcj\u0119, druk, serwery, marketing, zanim ktokolwiek kupi bilet albo kliknie \u201epobierz\u201d.<\/em> Poza tym kolejne kopie kosztuj\u0105 niewiele. Jeden dodatkowy widz w kinie czy kolejny streaming <\/em>piosenki to po stronie producenta drobne. Na dodatek rynek nagradza skrajnie nier\u00f3wno. Dziesi\u0119\u0107 tytu\u0142\u00f3w mo\u017ce jako\u015b si\u0119 spi\u0105\u0107, pi\u0119\u0107 spali bud\u017cet, a jeden zrobi fortun\u0119, i to w\u0142a\u015bnie ten jeden hit utrzymuje ca\u0142\u0105 reszt\u0119. W praktyce biznesu znaczy to tyle, \u017ce mo\u017cna zrobi\u0107 co\u015b poprawnego i przegra\u0107. Mo\u017cna te\u017c zrobi\u0107 co\u015b ryzykownego i wygra\u0107 nieprzyzwoicie du\u017co.<\/p>\n Czasem sukces rodzi si\u0119 z niczego, przynajmniej na tle bran\u017cowych standard\u00f3w. S\u0105 tytu\u0142y, kt\u00f3re wygl\u0105daj\u0105 jak \u017cart, dop\u00f3ki nie zobaczy si\u0119 liczb. Paranormal Activity<\/a>. Film kr\u0119cony za u\u0142amek normalnego bud\u017cetu (w obiegu pojawiaj\u0105 si\u0119 kwoty rz\u0119du ok. 15 tys. USD produkcji plus koszty postprodukcji), a potem globalny przych\u00f3d na poziomie ok. 194 mln USD. Super Size Me<\/a>. Bud\u017cet szacowany na ok. 65 tys. USD i wp\u0142ywy \u015bwiatowe ok. 22,2 mln USD. March of the Penguins<\/a>. Bud\u017cet ok. 8 mln USD i wp\u0142ywy ok. 127,4 mln USD. W tych historiach nie chodzi wy\u0142\u0105cznie o dobry tytu\u0142. Chodzi o efekt kuli \u015bnie\u017cnej, dzi\u015b pi\u0119knie nazywany viralowo\u015bci\u0105. Kto\u015b poleci\u0142 komu\u015b, media podchwyci\u0142y, platformy i kina do\u0142o\u017cy\u0142y swoje. Z oddali wygl\u0105da to, jak przeznaczenie, ale z perspektywy startu jest zwykle odwa\u017cnym ruchem naprz\u00f3d. Wraca nieustanne wyzwanie rynkologiczne, jak stworzy\u0107 mod\u0119, potem zamieni\u0107 j\u0105 w trend i utrzyma\u0107 jako warto\u015b\u0107 marki. Red Bull co\u015b wie na ten temat.<\/p>\n Jest te\u017c druga strona medalu. Pora\u017cki ze wszystkiego i murowane hity, kt\u00f3re okaza\u0142y si\u0119 klap\u0105. Kiedy s\u0105 pieni\u0105dze, nazwiska, marketing i \u2026 nadal nic. John Carter<\/a> mia\u0142 kosztowa\u0107 \u0142\u0105cznie (wed\u0142ug szacunk\u00f3w) oko\u0142o 350 mln USD, a dla studia sko\u0144czy\u0142 si\u0119 du\u017cym odpisem i statusem jednej z g\u0142o\u015bniejszych kinowych katastrof. Najbardziej bolesne dla \u015bwiata finans\u00f3w jest to, \u017ce kl\u0119ska bywa dro\u017csza ni\u017c sukces. Sukces niesie reputacj\u0119, kolejne cz\u0119\u015bci, licencje. Pora\u017cka niesie dzi\u015b tylko memy i cmentarn\u0105 cisz\u0119.<\/p>\n Jednak klapa w dniu premiery nie zamyka sprawy. Showbiz ma jeszcze jeden, sadystyczny zwyczaj. Potrafi przeprosi\u0107 po latach, czasem bardzo g\u0142o\u015bno. Skazani na Shawshank<\/a> mia\u0142 bud\u017cet ok. 25 mln USD i wp\u0142ywy kinowe ok. 73,3 mln USD i pocz\u0105tkowo by\u0142 rozczarowaniem. Dopiero p\u00f3\u017aniej, dzi\u0119ki wypo\u017cyczalniom i telewizji, ur\u00f3s\u0142 do rangi fenomenu (m.in<\/a>. jako topowy tytu\u0142 w wypo\u017cyczalniach w 1995 r.). To wyj\u0105tkowy film. Podobnie jak Idiokracja<\/a>, kt\u00f3ry dzi\u015b powinien by\u0107 pokazywany w primetime <\/em>w odcinkach w ka\u017cdej telewizji. Z roku na rok ten film staje si\u0119 coraz bardziej aktualny i kultowy. Kosztowa\u0142 niewiele, ale sta\u0142 si\u0119 symbolem ery platform spo\u0142eczno\u015bciowych.<\/p>\n Film \u017bycie biurowe<\/a>kinowo niemal si\u0119 zbilansowa\u0142 (ok. 12,2 mln USD przy bud\u017cecie 10 mln), a z czasem, zar\u00f3wno na no\u015bnikach, jak i w obiegu cytat\u00f3w, sta\u0142 si\u0119 doceniony.<\/p>\n W grach dzia\u0142a to samo prawo, tylko emocje s\u0105 g\u0142o\u015bniejsze, a internet szybszy. Among Us<\/a> wydano w 2018 r., a globalny zap\u0142on przyszed\u0142 dopiero latem 2020 r. Cyberpunk 2077<\/a> mia\u0142 burzliw\u0105 premier\u0119, ale d\u0142ugie \u017cycie produktu potrafi zmieni\u0107 narracj\u0119. Sprzeda\u017c przekroczy\u0142a 30 mln sztuk, a dodatek sprzedawa\u0142 si\u0119 w milionach. E.T. the Extra-Terrestrial<\/a> sta\u0142o si\u0119 symbolem pora\u017cki tak wielkiej, \u017ce przez lata kr\u0105\u017cy\u0142a legenda o masowym zakopywaniu niesprzedanych kartrid\u017cy. Podobno ta historia ma swoje udokumentowane epizody. Ekonomicznie to proste. Koszt produkcji jest ogromny, a potem zaczyna si\u0119 walka o uwag\u0119 i zaufanie. Da si\u0119 j\u0105 wygra\u0107 aktualizacjami, dodatkami, pe\u0142nymi edycjami. Jednak pierwsza premiera zawsze zostawia \u015blad.<\/p>\n Jeszcze przewrotniej bywa w ksi\u0105\u017ckach i muzyce, bo czas potrafi dzia\u0142a\u0107 jak marketing, kt\u00f3ry nie wystawia faktury. Stoner<\/a> po dekadach sta\u0142 si\u0119 niespodziewanym bestsellerem, g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki poleceniom czytelnik\u00f3w. Sprzysi\u0119\u017cenie os\u0142\u00f3w<\/a>,\u00a0 ukaza\u0142o si\u0119 po \u015bmierci autora, a potem dosta\u0142o Pulitzera. Marsjanin<\/a> zaczyna\u0142 jako publikacja niszowa i samodzielna, a p\u00f3\u017aniej wesz\u0142o do g\u0142\u00f3wnego obiegu. The Velvet Underground & Nico<\/a>, wed\u0142ug cz\u0119sto przytaczanych szacunk\u00f3w, mia\u0142o skromn\u0105 sprzeda\u017c na starcie, a mimo to sta\u0142o si\u0119 jednym z najbardziej wp\u0142ywowych album\u00f3w. Running Up That Hill (A Deal with God)<\/a>Kate Bush, wr\u00f3ci\u0142o na szczyty list wiele lat po premierze dzi\u0119ki Stranger Things i viralowi. To prowadzi do kluczowej obserwacji. Dzie\u0142o ma swoiste trzy rynki. Pierwszy to premiera. Drugi to, co si\u0119 dzieje p\u00f3\u017aniej. Cytaty, memy, polecenia, powroty, wznowienia, adaptacje. I trzeci. Uniwersum marki. Wie co\u015b na ten temat George Lucas, Marvell, Disney, Joan Rowling. Tw\u00f3rcy i firmy, kt\u00f3rzy stworzyli marki popkultury i zamieni\u0142y je w ca\u0142y przemys\u0142 film\u00f3w, gier, ksi\u0105\u017cek, muzyki, gad\u017cet\u00f3w, park\u00f3w rozrywki i zbudowa\u0142y ga\u0142\u0105\u017a gospodarki kreatywnej.<\/p>\n Filmy dokumentalne z definicji s\u0105 cz\u0119\u015bciej sprzeda\u017c\u0105 rozci\u0105gni\u0119t\u0105 w czasie ni\u017c wielkim weekendem otwarcia. Z tym bywa r\u00f3\u017cnie. W Polsce \u201cTylko nie m\u00f3w nikomu\u201d<\/a> braci Sekielskich zamieszczony w serwisie YouTube 11 maja 2019, pierwszy milion wy\u015bwietle\u0144 uzyska\u0142 w czasie niespe\u0142na 5,5 godziny. Po oko\u0142o 55 godzinach od premiery liczba wy\u015bwietle\u0144 przekroczy\u0142a 10 milion\u00f3w. W ci\u0105gu nieca\u0142ych o\u015bmiu dni film zosta\u0142 wy\u015bwietlony ponad 20 milion\u00f3w razy. To przyk\u0142ad jak silnie mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 ekonomia tw\u00f3rc\u00f3w<\/a>na platformach spo\u0142eczno\u015bciowych.<\/p>\n Jakie by\u0142y najdro\u017csze produkcje dokumentalne w historii kina? Oceans<\/a> (bud\u017cet ok. 80 mln USD, wp\u0142ywy ok. 82,7 mln USD), Earth<\/a> (bud\u017cet ok. 47 mln USD, wp\u0142ywy ok. 109 mln USD), Michael Jackson\u2019s This Is It<\/a> (bud\u017cet ok. 60 mln USD, wp\u0142ywy ok. 268 mln USD). Z drugiej strony s\u0105 tytu\u0142y, kt\u00f3re pokazuj\u0105, \u017ce nisza, bywa s\u0142owem tymczasowym. Fahrenheit 9\/11 Michaela Moore<\/a>dobi\u0142 do ok. 222 mln USD wp\u0142yw\u00f3w \u015bwiatowych, pomimo wielu kontrowersji wobec tego filmu.<\/p>\n W tym \u015bwietle ciekawie wygl\u0105da przypadek dokumentu Melania<\/a>, specyficznego w popkulturze. Media opisuj\u0105 projekt jako wyj\u0105tkowo drogi jak na dokument, z finansowaniem rz\u0119du ok. 75 mln USD i znaczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 koszt\u00f3w po stronie op\u0142aty\/licencji, przy ostro\u017cnych prognozach otwarcia. Na dodatek z do\u015b\u0107 marnymi szansami spektakularnego sukcesu. To cecha hagiografii, kt\u00f3re znane s\u0105 w Polsce od czas\u00f3w s\u0142ynnych \u201cDzie\u0142\u201d Stalina, kt\u00f3rymi jak wie\u015b\u0107 gminna niesie, ZSRR rozlicza\u0142o reparacje wojenne z Polsk\u0105. Niemniej USA gdyby chcia\u0142 zniwelowa\u0107 ryzyko klapy jednego z najdro\u017cszych film\u00f3w dokumentalnych w historii kina, mo\u017ce zawsze wykorzysta\u0107 spos\u00f3b znany doskonale z czas\u00f3w PRL. Jest banalnie prosty.<\/p>\n Jesieni\u0105 2021 r. w USA w systemie K\u201312 by\u0142o ok. 48,0 mln uczni\u00f3w szk\u00f3\u0142 publicznych i 4,7 mln prywatnych, razem 52,7 mln. \u015arednia cena biletu w 2024 r. bywa podawana jako 11,31 USD. Gdyby, czysto hipotetycznie, jako eksperyment my\u015blowy, ka\u017cdy z tych uczni\u00f3w mia\u0142 obowi\u0105zkowy seans, same bilety da\u0142yby ok. 596 mln USD przychodu brutto (52,7 mln \u00d7 11,31). Jeszcze lepiej po\u0142ow\u0119 bilet\u00f3w finansowa\u0107 z bud\u017cet\u00f3w federalnych. Dodajmy do tego obowi\u0105zkowe seanse dla imigrant\u00f3w, bezdomnych, wi\u0119\u017ani\u00f3w i wszystkich, nad kt\u00f3rymi jest pe\u0142nia w\u0142adzy. Wtedy frekwencja przestaje by\u0107 wyborem, a kasowo\u015b\u0107 staje si\u0119 administracyjn\u0105 piecz\u0105tk\u0105. Jak dzie\u0142a Stalina w ka\u017cdej szafie obywatela ZSRR. Sens jednak zostaje. Administracyjny przymus potrafi zamieni\u0107 kultur\u0119 w zam\u00f3wienie, a tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w administracj\u0119. Sytuacja kafkowska<\/a>w pe\u0142nej krasie.<\/p>\n