{"id":11662,"date":"2026-04-02T10:12:59","date_gmt":"2026-04-02T10:12:59","guid":{"rendered":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/?p=11662"},"modified":"2026-04-02T10:12:59","modified_gmt":"2026-04-02T10:12:59","slug":"rzeczpospolita-idiokracji-czyli-media-spolecznosciowe-jako-szosta-wladza-jacek-kotarbinski-blog-o-marketingu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/rzeczpospolita-idiokracji-czyli-media-spolecznosciowe-jako-szosta-wladza-jacek-kotarbinski-blog-o-marketingu\/","title":{"rendered":"Rzeczpospolita idiokracji, czyli media spo\u0142eczno\u015bciowe jako sz\u00f3sta w\u0142adza | Jacek Kotarbi\u0144ski | Blog o marketingu"},"content":{"rendered":"

Powtarza si\u0119 czasem sentymentalna opowie\u015b\u0107, \u017ce po przekroczeniu zachodniej granicy czu\u0107 jeszcze zapach farby drukarskiej, a wi\u0119c zapach cywilizacji debaty, prasy, instytucji i rozs\u0105dku. To \u0142adna metafora, ale dzi\u015b ju\u017c fa\u0142szywa. Nie dlatego, \u017ce prasa znikn\u0119\u0142a. Dlatego, \u017ce \u015bwiat medi\u00f3w zmieni\u0142 si\u0119 g\u0142\u0119biej ni\u017c chcia\u0142yby to przyzna\u0107 zar\u00f3wno redakcje, jak i ich krytycy.<\/strong> Dzi\u015b nie \u017cyjemy ju\u017c w epoce czwartej w\u0142adzy rozumianej wy\u0142\u0105cznie jako gazeta, radio i telewizja. \u017byjemy w epoce, w kt\u00f3rej obok klasycznych medi\u00f3w wyros\u0142a nowa si\u0142a czyli media spo\u0142eczno\u015bciowe. Nie s\u0105 one ju\u017c dodatkiem do \u015bwiata informacji. Sta\u0142y si\u0119 jego konkurencj\u0105, jego korekt\u0105, paso\u017cytem, dystrybutorem, a czasem jego grabarzem. Tej definicji u\u017cywam w swojej monografii \u201cInfluencer marketing, czyli ekonomia tw\u00f3rc\u00f3w XXI wieku\u201d<\/a>.<\/p>\n

Coraz trafniej mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o social mediach jako o sz\u00f3stej w\u0142adzy. Nieformalnej, nieskodyfikowanej, cz\u0119sto bez redakcji, bez odpowiedzialno\u015bci zawodowej, bez standard\u00f3w warsztatowych, ale za to z gigantycznym wp\u0142ywem na emocje, wyobra\u017cenia i wybory. Medioznawstwo jako nauka bada media, modele komunikacji, odbiorc\u00f3w, narracje medialne, skutki rewolucji cyfrowej, a tak\u017ce zagro\u017cenia zwi\u0105zane z fake newsami, postprawd\u0105, botami i trollami.<\/p>\n

W tym nowym uk\u0142adzie komunikacji spo\u0142ecznej obywatel nie jest tylko czytelnikiem, s\u0142uchaczem albo widzem. Jest przede wszystkim konsumentem obiegu uwagi<\/strong>. Karmi si\u0119 tym, co czyta, czego s\u0142ucha i co ogl\u0105da. Potem z tej medialnej diety buduje sobie obraz \u015bwiata. Ten obraz bywa prawdziwy, ale i uproszczony, bywa wr\u0119cz halucynacyjny. Dzi\u015b na jego podstawie cz\u0142owiek ocenia polityk\u00f3w, instytucje, ekspert\u00f3w, lekarzy, szko\u0142\u0119, nauk\u0119, histori\u0119 i samego siebie. W demokracji ma to znaczenie fundamentalne, bo konsument medi\u00f3w jest jednocze\u015bnie wyborc\u0105. <\/strong>G\u0142os ka\u017cdego wyborcy w demokracji wa\u017cy tyle samo, tyle \u017ce ocena otaczaj\u0105cego \u015bwiata mo\u017ce opiera\u0107 si\u0119 na kompletnie r\u00f3\u017cnych przes\u0142ankach.<\/p>\n

Obywatel g\u0142osuje tak, jak wcze\u015bniej zosta\u0142 nakarmiony<\/h3>\n

Raz na kilka lat obywatel wrzuca kart\u0119 do urny i wybiera model pa\u0144stwa, w kt\u00f3rym b\u0119dzie \u017cy\u0142. To jest najbardziej skondensowany akt polityczny w demokracji. Sama decyzja cz\u0119sto nie rodzi si\u0119 w lokalu wyborczym. Rodzi si\u0119 znacznie wcze\u015bniej w procesie formowania obrazu \u015bwiata. Ten powstaje z tysi\u0119cy przekaz\u00f3w, z tytu\u0142u przeczytanego rano, z rolki obejrzanej przy \u015bniadaniu, z komentarza influencera, z podcastu puszczonego w samochodzie, z fragmentu debaty, z mema, z viralowego skandalu, z relacji na Instagramie, z kr\u00f3tkiego filmiku na TikToku. W\u0142a\u015bnie dlatego media i media spo\u0142eczno\u015bciowe s\u0105 dzi\u015b tak wa\u017cne. Nie tylko relacjonuj\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107, ale wsp\u00f3\u0142tworz\u0105 matryc\u0119 emocjonaln\u0105 i racjonaln\u0105, przez kt\u00f3r\u0105 j\u0105 widzimy.<\/strong><\/p>\n

Klasyczne media wci\u0105\u017c maj\u0105 przewag\u0119 tam, gdzie liczy si\u0119 procedura, warsztat, dokument, czas potrzebny na sprawdzenie \u017ar\u00f3de\u0142 i gotowo\u015b\u0107 do korekty b\u0142\u0119du. Godzinna rozmowa dobrego dziennikarza z go\u015bciem stoi w kontrze do trzydziestosekundowej rolki nie tylko d\u0142ugo\u015bci\u0105. Stoi w kontrze sam\u0105 logik\u0105. Dziennikarska rozmowa zak\u0142ada mo\u017cliwo\u015b\u0107 niuansu, dopytania, zawahania, korekty, kontekstu. Rolka zak\u0142ada b\u0142ysk, cios, rytm, skr\u00f3t i natychmiastowy efekt. Jedna forma chce rozumienia. Druga chce zatrzymania uwagi.<\/strong><\/p>\n

To nie znaczy, \u017ce ka\u017cda d\u0142uga forma jest m\u0105dra, a ka\u017cda kr\u00f3tka g\u0142upia. Bywaj\u0105 znakomite kr\u00f3tkie formaty i fatalne d\u0142ugie programy. Rzecz w czym innym. W dominuj\u0105cym mechanizmie selekcji. Algorytm nagradza nie to, co najbardziej prawdziwe, lecz to, co najbardziej anga\u017cuj\u0105ce.<\/strong> Anga\u017cuj\u0105ce s\u0105 zwykle emocje skrajne, takie jak oburzenie, l\u0119k, wstr\u0119t, szyderstwo, zachwyt, pogarda, poczucie uczestnictwa w sekcie wtajemniczonych. To nie jest drobna zmiana technologiczna, tylko zmiana ustroju uwagi.<\/p>\n

Najwi\u0119kszy b\u0142\u0105d medi\u00f3w to schlebia\u0107 oczekiwaniom odbiorcy<\/h3>\n

\u201eMedia tym si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0105 od producent\u00f3w chips\u00f3w, \u017ce ich produkt i spos\u00f3b dzia\u0142ania na rynku wp\u0142ywa w bezpo\u015bredni spos\u00f3b na postrzeganie \u015bwiata, a nie tylko zaspokojenie potrzeby przek\u0105szenia czego\u015b przy piwie podczas meczyku. Skala ogl\u0105dalno\u015bci czy czytelnictwa ma nie tylko znaczenie dla reklamodawcy, ale r\u00f3wnie\u017c pokazuje, na podstawie jakiego rodzaju informacji spo\u0142ecze\u0144stwo buduje sobie obraz otaczaj\u0105cego \u015bwiata. R\u00f3\u017cnica w odpowiedzialno\u015bci tych dw\u00f3ch firm jest kolosalna. Ze stacji telewizyjnej czy tygodnika mo\u017cna zrobi\u0107 fabryk\u0119 chips\u00f3w, dostarczaj\u0105c\u0105 informacji lekkich, \u0142atwych i przyjemnych, ale w drug\u0105 stron\u0119 jest to ju\u017c niemo\u017cliwe\u201d<\/em> – tak pisa\u0142em w \u201cSztuce rynkologii\u201d<\/a>w 2014 roku. Od tego czasu niewiele si\u0119 zmieni\u0142o. Wi\u0119cej. Pogorszy\u0142o si\u0119.<\/p>\n

Gdy spojrze\u0107 na ram\u00f3wk\u0119 wielu linearnych stacji telewizyjnych, w oczy rzucaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim kolejne ods\u0142ony tanich telenowel i rozrywki skrojonej pod mo\u017cliwie najmniej wymagaj\u0105cego odbiorc\u0119. Kiedy kto\u015b chcia\u0142by obejrze\u0107 znakomity i aktualny dokument BBC, kt\u00f3ry naprawd\u0119 pomaga zrozumie\u0107 \u015bwiat, cz\u0119sto odkrywa, \u017ce nadawany jest o trzeciej nad ranem. Mnie od lat ratuje cyfrowa nagrywarka, bo telewizji linearnej w\u0142a\u015bciwie ju\u017c nie ogl\u0105dam. Podobnie wygl\u0105daj\u0105 dzi\u015b \u201ejedynki\u201d wielu medi\u00f3w internetowych. O miejscu danego tematu coraz cz\u0119\u015bciej nie decyduje jego znaczenie, lecz klikalno\u015b\u0107. Media wpad\u0142y w pu\u0142apk\u0119 wirusa, kt\u00f3rego zaszczepi\u0142 im bo\u017cek zasi\u0119g\u00f3w. Tego bo\u017cka stworzy\u0142 rynek reklamowy, wi\u0119c mechanizm sam si\u0119 nap\u0119dza i domyka. W\u0142a\u015bnie dlatego od lat powtarzam zespo\u0142om marketingowym, \u017ce sam zasi\u0119g nie mo\u017ce by\u0107 jedynym kryterium oceny. Coraz wi\u0119ksze znaczenie ma nie tylko to, ilu ludzi zobaczy przekaz, ale tak\u017ce jaki ten przekaz naprawd\u0119 ma sens, poziom i jako\u015b\u0107. <\/strong>Spo\u0142eczna odpowiedzialno\u015b\u0107 biznesu to cecha marki 5.0.<\/a><\/p>\n

Najpowa\u017cniejszym b\u0142\u0119dem wsp\u00f3\u0142czesnych medi\u00f3w nie jest to, \u017ce od czasu do czasu pope\u0142niaj\u0105 pomy\u0142ki. Znacznie gro\u017aniejsze jest co\u015b innego. Bezrefleksyjne pod\u0105\u017canie za tym, czego odbiorca ju\u017c oczekuje, co chce us\u0142ysze\u0107, przeczyta\u0107 i obejrze\u0107. <\/strong>W takiej logice informacja przestaje porz\u0105dkowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, a zaczyna jedynie obs\u0142ugiwa\u0107 emocjonalny popyt. Dobrze wida\u0107 to wtedy, gdy rozmowa z go\u015bciem w studiu zostaje sprowadzona do prowokacyjnego pytania o obelg\u0119, zaczepk\u0119 albo personalny konflikt. W takiej sytuacji nie chodzi ju\u017c o wyja\u015bnienie sprawy wa\u017cnej dla obywatela, lecz o wywo\u0142anie reakcji, kt\u00f3ra b\u0119dzie nios\u0142a si\u0119 dalej sama, w kr\u00f3tkich klipach, nag\u0142\u00f3wkach, rolkach i komentarzach. To w\u0142a\u015bnie taki format najbardziej odpowiada logice algorytm\u00f3w, kt\u00f3re premiuj\u0105 nie rzeczowo\u015b\u0107, lecz silne emocje, konflikt i natychmiastow\u0105 viralowo\u015b\u0107.<\/strong><\/p>\n

W jednej z moich starszych prezentacji mam slajd z Donaldem Trumpem, kt\u00f3ry dobrze oddaje istot\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej zmiany. Dzi\u015b s\u0105 politycy i osoby publiczne, kt\u00f3rzy przestaj\u0105 traktowa\u0107 media jako po\u015brednika, bo sami staj\u0105 si\u0119 medium.<\/strong> Coraz cz\u0119\u015bciej sugeruj\u0105, \u017ce nie potrzebuj\u0105 ju\u017c redakcji, dziennikarzy ani tradycyjnych kana\u0142\u00f3w obiegu informacji, poniewa\u017c dysponuj\u0105 w\u0142asnymi narz\u0119dziami budowania narracji i potrafi\u0105 skutecznie wykorzystywa\u0107 je w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych.<\/p>\n

\u015awiat medialny ju\u017c dawno przesta\u0142 by\u0107 \u015bwiatem samej prasy, radia i telewizji. Dla najm\u0142odszych odbiorc\u00f3w te klasyczne formy przekazu cz\u0119sto w og\u00f3le nie s\u0105 naturalnym \u015brodowiskiem informacyjnym.<\/strong> Pokolenie wychowane na platformach spo\u0142eczno\u015bciowych coraz cz\u0119\u015bciej odbiera polityk\u0119 nie jako przestrze\u0144 wyja\u015bniania spraw publicznych, lecz jako kolejne widowisko. Raz dramatyczne, raz komiczne, a bardzo cz\u0119sto szydercze. W takim teatrze politycy nie t\u0142umacz\u0105 rzeczywisto\u015bci, lecz przekrzykuj\u0105 si\u0119 nawzajem, m\u00f3wi\u0105 gotowymi przekazami dnia, a s\u0142owna agresja staje si\u0119 narz\u0119dziem wp\u0142ywu, elementem politycznego spektaklu i paliwem dla rolek, short\u00f3w czy TikTok\u00f3w.<\/p>\n

Najgorsze jest jednak to, \u017ce ten j\u0119zyk pokrzykiwa\u0144 i pohukiwa\u0144 nie zatrzymuje si\u0119 w internecie ani w studiu telewizyjnym.<\/strong> Agresja s\u0142owna, cynizm i pogarda bardzo \u0142atwo przenikaj\u0105 p\u00f3\u017aniej do codziennych relacji, do stylu rozmowy, do sposobu spierania si\u0119 z innymi lud\u017ami. W\u0142a\u015bnie dlatego kryzys rozumienia istoty medi\u00f3w i profesjonalnego dziennikarstwa nie jest wy\u0142\u0105cznie problemem bran\u017cy medialnej. To problem kultury spo\u0142ecznej zmierzaj\u0105cej w stron\u0119 \u015bwiata idiokracji, sportretowanej w doskona\u0142ym filmie ju\u017c w 2006 roku.<\/a><\/p>\n

W informacji nie obowi\u0105zuje zasada \u201espe\u0142nij oczekiwania klienta\u201d<\/em>, bo je\u015bli j\u0105 potraktowa\u0107 literalnie, szybko oka\u017ce si\u0119, \u017ce najwy\u017cszy popyt nie istnieje na rozs\u0105dek, tylko na emocjonalne przegi\u0119cie.<\/strong> Publiczno\u015b\u0107 ch\u0119tnie kliknie to, co potwierdza jej oburzenie. Ch\u0119tnie obejrzy to, co wywo\u0142uje gniew albo eufori\u0119, i udost\u0119pni to, co daje poczucie moralnej wy\u017cszo\u015bci nad przeciwnikiem. Je\u015bli media zaczn\u0105 to jedynie obs\u0142ugiwa\u0107, przestaj\u0105 by\u0107 mediami, a staj\u0105 si\u0119 dozownikami afekt\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Sztuka racjonalnego przekazu polega nie na tym, by zlekcewa\u017cy\u0107 odbiorc\u0119, lecz by znale\u017a\u0107 dla prawdy adekwatn\u0105 form\u0119. Nie mo\u017cna dzi\u015b udawa\u0107, \u017ce wystarczy m\u0105drze napisa\u0107 i \u015bwiat sam przyjdzie.<\/strong> Nie przyjdzie. Trzeba umie\u0107 opowiada\u0107 tak, by nie zdradzi\u0107 sensu na rzecz atrakcyjno\u015bci, ale te\u017c nie zamieni\u0107 sensu w nud\u0119. <\/strong>To jest prawdziwy problem wsp\u00f3\u0142czesnego dziennikarstwa. Jak by\u0107 jednocze\u015bnie wiarygodnym i komunikacyjnie skutecznym? Jak nie przegra\u0107 z rolk\u0105, nie staj\u0105c si\u0119 rolk\u0105?<\/p>\n

Niebezpiecze\u0144stwo polega na tym, \u017ce rynek medialny bardzo \u0142atwo redukuje wszystko do prostych parametr\u00f3w, czyli ogl\u0105dalno\u015bci, klikalno\u015bci, s\u0142uchalno\u015bci, czasu sp\u0119dzonego przy tre\u015bci. Gdy liczy si\u0119 wy\u0142\u0105cznie tego rodzaju wska\u017anik, zaczyna si\u0119 niewolnictwo jednego parametru<\/strong>. Wtedy znikaj\u0105 pytania o jako\u015b\u0107 poznawcz\u0105 materia\u0142u, a zostaje pytanie \u201cczy si\u0119 niesie?\u201d<\/em> To w\u0142a\u015bnie tam zaczyna si\u0119 tabloidyzacja i infotainment, to tutaj wychodz\u0105 na \u017cer mediaworkerzy, nawet je\u015bli materia\u0142 formalnie jest polityczny, spo\u0142eczny albo edukacyjny.<\/strong><\/p>\n

Czwarta w\u0142adza kontra sz\u00f3sta w\u0142adza<\/h3>\n

Dziennikarskie pensje i honoraria wyp\u0142acane s\u0105 z wp\u0142yw\u00f3w z reklam i sprzeda\u017cy produkt\u00f3w medialnych. Wp\u0142ywy z reklam to bud\u017cety marketingowe, kt\u00f3re za po\u015brednictwem agencji reklamowych i mediaplanerskich trafiaj\u0105 na konta nadawc\u00f3w. Warto o tym przypomina\u0107, bo niewiele medi\u00f3w o tym pami\u0119ta. Jak i o tym, \u017ae dzia\u0142 reklamy od redakcji powinny oddziela\u0107 hermetyczne i ognioodporne drzwi. Nie zawsze tak jest i nieraz obserwowa\u0142em jak kryzysy marek i zainteresowanie dziennikarskie b\u0142yskawicznie odchodzi\u0142y w niebyt, za to marka uruchamia\u0142a konkretne kampanie reklamowe. Tak, to temat tabu i niewygodny dla medi\u00f3w, co nie znaczy, \u017ce nie istnieje.<\/p>\n

Na platformach spo\u0142eczno\u015bciowych to nie dzia\u0142a. Internauci b\u0119d\u0105 dr\u0105\u017cy\u0107 temat do skutku.<\/strong> Oponenci uruchomi\u0105 najcz\u0119\u015bciej przemys\u0142 pogardy<\/strong>, czyli armie bot\u00f3w, us\u0142u\u017cnych influencer\u00f3w, kt\u00f3rym zap\u0142acono za ferowanie opinii czy soft power jak w przypadku Dubaju<\/a>.<\/p>\n

Bud\u017cety marketingowe to ekonomiczna baza medialnego funkcjonowania od czas\u00f3w gdy gazety wpad\u0142y na pomys\u0142 zamieszczania reklam, co pozwoli\u0142o im zwi\u0119ksza\u0107 sprzeda\u017c i poszerza\u0107 dystrybucj\u0119.<\/p>\n

Tylko \u017ce solidne dziennikarstwo jako zaw\u00f3d i pozycja spo\u0142eczna \u017cyje jeszcze z czego\u015b innego. Z jako\u015bci wiarygodnego przedstawiania \u015bwiata. To marzenie ka\u017cdego dziennikarza, kt\u00f3ry zaczyna takie studia i ma misj\u0119 naprawiania otoczenia. <\/strong> Te dwa porz\u0105dki nigdy nie by\u0142y ca\u0142kiem rozdzielone, lecz musia\u0142y by\u0107 rozr\u00f3\u017cniane. Kiedy przestaje si\u0119 je odr\u00f3\u017cnia\u0107, wszystko l\u0105duje w jednym worku: reklama, komentarz, reporta\u017c, sponsorowany wywiad, manipulacja, opinia, informacja. Wtedy odbiorca dostaje zup\u0119 z gwo\u017adzia i ma sam zgadywa\u0107, gdzie ko\u0144czy si\u0119 redakcja, a zaczyna sponsoring.<\/p>\n

I jeszcze jedno. Ostatnie lata to spektakl \u0142amania dziennikarskich kr\u0119gos\u0142up\u00f3w i ludzi, kt\u00f3rzy za du\u017ce pieni\u0105dze przestawali by\u0107 dziennikarzami, a stawali si\u0119 pospolitymi mediaworkerami, bez misji, za to z propagandowymi zadaniami za du\u017ce pieni\u0105dze. To bilet w jedn\u0105 stron\u0119. Porz\u0105dne i jako\u015bciowe media nigdy nie zaufaj\u0105 mediaworkerom na nowo.<\/p>\n

Ostatnia sprawa sponsorowanych rozm\u00f3w u tw\u00f3rc\u00f3w internetowych jest dodatkowo czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c bran\u017cow\u0105 aferk\u0105. To symptom strukturalnej zmiany. W materiale Wirtualnych Medi\u00f3w<\/a> i podcastera \u017burnalisty opisano kontrowersje wok\u00f3\u0142 wywiad\u00f3w sponsorowanych i przypomniano stanowisko UOKiK. Materia\u0142 komercyjny powinien by\u0107 oznaczony jasno, czytelnie, zrozumiale i dwupoziomowo, czyli zar\u00f3wno z u\u017cyciem narz\u0119dzia platformy, jak i jednoznacznej informacji w opisie. Samo wskazanie sponsor\u00f3w kana\u0142u nie wystarcza, je\u015bli konkretny materia\u0142 powsta\u0142 w wyniku odp\u0142atnej wsp\u00f3\u0142pracy. Odbiorca ma wiedzie\u0107, \u017ce obcuje z reklam\u0105, a nie z neutralnym materia\u0142em redakcyjnym.<\/strong><\/p>\n

To rozr\u00f3\u017cnienie jest absolutnie kluczowe. <\/strong>Je\u015bli rozmowa wygl\u0105da jak dziennikarski wywiad, ale w rzeczywisto\u015bci jest p\u0142atnym wej\u015bciem do obiegu, wtedy nie mamy ju\u017c do czynienia tylko z now\u0105 form\u0105 monetyzacji. Mamy do czynienia z erozj\u0105 zaufania do formy dziennikarskiej jako takiej. Widz przestaje rozumie\u0107, kiedy kto\u015b pyta, bo chce dociec prawdy, a kiedy pyta, bo w\u0142a\u015bnie sprzedaje format z aur\u0105 wiarygodno\u015bci. To nie jest detal prawny. To jest kwestia higieny poznawczej spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n

Tutaj w\u0142a\u015bnie wchodzi social media jako sz\u00f3sta w\u0142adza. Nie dlatego, \u017ce maj\u0105 formalny mandat. Dlatego, \u017ce przej\u0119\u0142y cz\u0119\u015b\u0107 funkcji dawniej zarezerwowanych dla profesjonalnych redakcji.<\/strong> Wybieraj\u0105 tematy, ustawiaj\u0105 hierarchi\u0119 wa\u017cno\u015bci, wzmacniaj\u0105 jedne narracje, wycinaj\u0105 inne, nadaj\u0105 twarzom status autorytetu, a innym odbieraj\u0105 wiarygodno\u015b\u0107. Tyle \u017ce robi\u0105 to cz\u0119sto bez etosu, bez redakcyjnej odpowiedzialno\u015bci i bez mechanizm\u00f3w samokontroli. Kluczem jest oczywi\u015bcie monetyzacja, nie tyle ze wsp\u00f3lprac i wy\u015bwietlanych reklam, ale r\u00f3wnie\u017c z tak zwanego \u201cjeansowego\u201d <\/em>jak kiedy\u015b okre\u015blano wyp\u0142acane pod sto\u0142em nieformalne wynagrodzenia dla przedstawicieli medi\u00f3w.<\/p>\n

Marka osobista zamiast instytucji<\/h3>\n

Dawniej odbiorca ufa\u0142 marce nadawcy. Dzi\u015b coraz cz\u0119\u015bciej ufa osobie, marce osobistej. To jedna z najwa\u017cniejszych przemian wsp\u00f3\u0142czesnego krajobrazu informacyjnego. <\/strong>Wiarygodno\u015b\u0107 coraz rzadziej jest wy\u0142\u0105cznie instytucjonalna. Coraz cz\u0119\u015bciej jest hybryd\u0105. Troch\u0119 bierze si\u0119 z reputacji medium, a troch\u0119 z si\u0142y marki osobistej. Dlatego kto\u015b mo\u017ce powiedzie\u0107: wierz\u0119 dokumentom BBC, ale wierz\u0119 te\u017c konkretnej autorce, bo przez lata wypracowa\u0142a standard pracy. To nie jest jeszcze irracjonalna wiara, tylko praktyka odbiorcy, kt\u00f3ry wie, \u017ce sam nie skontroluje wszystkiego, wi\u0119c buduje sobie system filar\u00f3w zaufania.<\/p>\n

Tak dzia\u0142a codzienna epistemologia zwyk\u0142ego cz\u0142owieka. Nie znamy si\u0119 na wszystkim. Nie jeste\u015bmy jednocze\u015bnie historykami, lekarzami, medioznawcami, ekonomistami, j\u0119zykoznawcami i analitykami bezpiecze\u0144stwa. Potrzebujemy wi\u0119c autorytet\u00f3w po\u015brednich, czyli uczelni, badaczy, redakcji, medi\u00f3w fact-checkingowych<\/em>, uznanych reporter\u00f3w i dziennikarzy \u015bledczych czy wyspecjalizowanych kana\u0142\u00f3w eksperckich. To nie jest s\u0142abo\u015b\u0107. To warunek funkcjonowania w z\u0142o\u017conym \u015bwiecie. To jest wa\u017cne, bo pokazuje, \u017ce pytanie \u201ekomu dzi\u015b wierzy\u0107?\u201d <\/em>nie jest anegdot\u0105 z internetu, tylko centralnym problemem nowoczesnego spo\u0142ecze\u0144stwa informacyjnego.<\/p>\n

Kiedy\u015b przeprowadzi\u0142em w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych prosty eksperyment. Zapyta\u0142em obserwuj\u0105cych, kt\u00f3re media uwa\u017caj\u0105 za najbardziej wiarygodne. Szybko okaza\u0142o si\u0119, \u017ce sp\u00f3r zaczyna si\u0119 ju\u017c na poziomie rzeczy pozornie najprostszych, bo nawet informacje o pogodzie potrafi\u0105 budzi\u0107 nieufno\u015b\u0107, podejrzenia i polemiki. Po d\u0142ugiej wymianie opinii, zgry\u017aliwo\u015bci i wzajemnych korekt uczestnicy tej dyskusji doszli w ko\u0144cu do jednego, niemal rozczulaj\u0105co zgodnego wniosku. Jedynym medium, kt\u00f3rego wiarygodno\u015b\u0107 wszyscy byli gotowi zaakceptowa\u0107 bez zastrze\u017ce\u0144, okaza\u0142 si\u0119 \u201e\u015awierszczyk\u201d<\/a>.<\/p>\n

Z tego powodu trzeba umie\u0107 rozdziela\u0107 porz\u0105dki autorytetu. To, \u017ce profesor j\u0119zykoznawstwa ma kontrowersyjn\u0105 opini\u0119 w sprawie obyczajowej, nie oznacza jeszcze, \u017ce przestaje by\u0107 autorytetem w zakresie polszczyzny. To, \u017ce historyk bywa efektowny i widowiskowy, nie zwalnia nas z pytania o rzetelno\u015b\u0107 jego narracji historycznej. To, \u017ce reporter ma siln\u0105 osobowo\u015b\u0107, nie odbiera automatycznie warto\u015bci jego warsztatowi. Problem zaczyna si\u0119 wtedy, gdy odbiorca przestaje odr\u00f3\u017cnia\u0107 kompetencj\u0119 w jakiej\u015b dziedzinie od totalnego prawa do wypowiadania si\u0119 o wszystkim. <\/strong>Na dodatek hejtowania ka\u017cdego, kto ma inn\u0105 opini\u0119.<\/p>\n

Najwyra\u017aniej widz\u0119 to we w\u0142asnej dziedzinie, czyli w marketingu. To wyj\u0105tkowo wdzi\u0119czny obiekt zbiorowego ok\u0142adania kijem, bo niemal ka\u017cdy jest przekonany, \u017ce si\u0119 na nim zna, g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce sam bywa odbiorc\u0105 nachalnych, irytuj\u0105cych reklam. Z tego prostego do\u015bwiadczenia rodzi si\u0119 z\u0142udzenie kompetencji. Na LinkedIn wida\u0107 to szczeg\u00f3lnie dobrze, bo tam stosunkowo \u0142atwo sprawdzi\u0107 czyje\u015b do\u015bwiadczenie, wykszta\u0142cenie i zawodow\u0105 drog\u0119. To platforma, na kt\u00f3rej biografia zawodowa nie jest dodatkiem, lecz jednym z g\u0142\u00f3wnych komunikat\u00f3w. Mimo to regularnie musz\u0119 t\u0142umaczy\u0107 kwestie, kt\u00f3re dla student\u00f3w pierwszego roku marketingu s\u0105 elementarzem, ale dla programisty, filozofa czy in\u017cyniera pozostaj\u0105 ca\u0142kowicie niejasne.<\/p>\n

To troch\u0119 tak, jakby le\u015bnik pr\u00f3bowa\u0142 w kilku zdaniach wyja\u015bni\u0107 zasady gospodarki le\u015bnej denty\u015bcie, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie wr\u00f3ci\u0142 z grzybobrania i nie podoba mu si\u0119 m\u0142odnik, bo grzyb\u00f3w nie ma. Sama opinia o lesie nie daje jeszcze kompetencji do oceny tego, jak powinno si\u0119 nim zarz\u0105dza\u0107. Podobnie jest z marketingiem. To, \u017ce kto\u015b ogl\u0105da reklamy, nie oznacza jeszcze, \u017ce rozumie mechanizmy interdyscyplinarnej ekonomii rynku, budowania warto\u015bci, segmentacji, pozycjonowania czy strategii komunikacji, kt\u00f3rej reklama jest jedynie elementem. Fina\u0142 takich dyskusji bywa zaskakuj\u0105co przewidywalny. Gdy ko\u0144cz\u0105 si\u0119 argumenty, najcz\u0119\u015bciej s\u0142ysz\u0119, \u017ce jestem teoretykiem, doktorkiem i po prostu si\u0119 wym\u0105drzam. Czy naprawd\u0119 mo\u017cna si\u0119 jeszcze dziwi\u0107, \u017ce wielu naukowc\u00f3w z du\u017c\u0105 rezerw\u0105 podchodzi do publicznych spor\u00f3w z laikami poza murami uczelni? W takich rozmowach zbyt cz\u0119sto nie chodzi o wsp\u00f3lne dochodzenie do prawdy, lecz o szybki pojedynek opinii, w kt\u00f3rym wiedza specjalistyczna przegrywa z pewno\u015bci\u0105 siebie. I wtedy rzeczywi\u015bcie r\u0119ce opadaj\u0105.<\/p>\n

Godzinny dokument i trzydziestosekundowy trans<\/h3>\n

Obejrzenie dobrego godzinnego dokumentu mo\u017ce znaczy\u0107 wi\u0119cej ni\u017c lektura czterystustronicowej ksi\u0105\u017cki. Nie dlatego, \u017ce dokument jest z definicji g\u0142\u0119bszy, lecz dlatego, \u017ce bywa lepiej skonstruowany jako narz\u0119dzie wej\u015bcia w temat. Dobry materia\u0142 dziennikarski czy dokumentalny mo\u017ce uruchomi\u0107 ciekawo\u015b\u0107, po kt\u00f3rej dopiero cz\u0142owiek si\u0119ga do ksi\u0105\u017cek, raport\u00f3w, \u017ar\u00f3de\u0142. Medium audiowizualne nie musi by\u0107 wrogiem namys\u0142u. Potrafi by\u0107 jego pierwszym impulsem.<\/p>\n

W \u015bwiecie platform problem polega na tym, \u017ce r\u00f3wnie \u0142atwo mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 pierwszym impulsem do og\u0142upienia.<\/strong> To jest dok\u0142adnie ta r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy mediami a mediami spo\u0142eczno\u015bciowymi. Te pierwsze mog\u0105 w najlepszym wydaniu inicjowa\u0107 poznanie. Te drugie zbyt cz\u0119sto inicjuj\u0105 odruch. W pierwszym przypadku cz\u0142owiek po materiale chce wiedzie\u0107 wi\u0119cej. W drugim chce tylko natychmiast zareagowa\u0107. Z tej perspektywy idiokracja nie oznacza po prostu g\u0142upoty. Oznacza ustr\u00f3j komunikacyjny, w kt\u00f3rym premiowane s\u0105 skr\u00f3t, uproszczenie, widowisko i szybka pewno\u015b\u0107 siebie, a deprecjonowane s\u0105 wahanie, korekta, niejednoznaczno\u015b\u0107 i d\u0142u\u017csza droga do wniosku. Idiokracja nie bierze si\u0119 z braku informacji. Rodzi si\u0119 raczej z ich nadmiaru, z zalewu tre\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 \u0142atwo dost\u0119pne, intensywne emocjonalnie, ale ubogie poznawczo. Tego nadmiaru nie brakuje r\u00f3wnie\u017c w mediach klasycznych. Platformy spo\u0142eczno\u015bciowe tylko ten problem spot\u0119gowa\u0142y. To w\u0142a\u015bnie tam materia\u0142y naprawd\u0119 warto\u015bciowe, pog\u0142\u0119bione i m\u0105dre bardzo rzadko zdobywaj\u0105 milionowe zasi\u0119gi, bo nie zawsze odpowiadaj\u0105 logice algorytmu.<\/p>\n

W powszechnym odbiorze wci\u0105\u017c jednak dzia\u0142a niewolnictwo jednego parametru. Im wi\u0119kszy zasi\u0119g kana\u0142u, tym wi\u0119ksza sk\u0142onno\u015b\u0107, by uzna\u0107, \u017ce jego autor ma racj\u0119. Tymczasem popularno\u015b\u0107 nie jest dowodem prawdy. <\/strong>Liczba obserwuj\u0105cych nie stanowi miary kompetencji, podobnie jak viral nie jest certyfikatem wiarygodno\u015bci. Zasi\u0119g m\u00f3wi jedynie o skali dotarcia, nie o jako\u015bci my\u015blenia. W\u0142a\u015bnie w tym miejscu zaczyna si\u0119 jedno z najwi\u0119kszych z\u0142udze\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnej kultury medialnej.<\/strong><\/p>\n

Mrok nagradzany przez algorytm<\/h3>\n

Bardzo trafnym, cho\u0107 wymagaj\u0105cym precyzji, przyk\u0142adem jest s\u0142ynny cytat Steve\u2019a Bannona. Sam rdze\u0144 cytatu jest autentyczny. W wywiadzie dla \u201eThe Hollywood Reporter\u201d<\/a> z 18 listopada 2016 roku pad\u0142y s\u0142owa \u201eDarkness is good\u201d oraz dopowiedzenie, \u017ce to w\u0142a\u015bnie \u201esi\u0142a\u201d. Moje skojarzenie tej frazy natychmiast biegnie w stron\u0119 Ivana Boesky, kt\u00f3ry na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley 18 maja 1986 roku rzuci\u0142 has\u0142o \u201cChciwo\u015b\u0107 jest OK!\u201d<\/a>. 19 miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej poszed\u0142 siedzie\u0107.<\/p>\n

Reuters z tamtego czasu opisywa\u0142 Bannona jako posta\u0107 silnie powi\u0105zan\u0105 z Breitbartem i alt-rightowym ekosystemem narracji, kt\u00f3ry czerpa\u0142 energi\u0119 z konfliktu i radykalizacji. Taka logika dobrze opisuje wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 gospodark\u0119 uwagi i jest uzasadniona, cho\u0107 pozostaje nadal moj\u0105 interpretacj\u0105. Artyku\u0142 Dennis Sand w \u201eDie Welt\u201d<\/a>, dobrze pokazuje t\u0119 my\u015bl. Internet zawsze zawiera\u0142 szokuj\u0105ce tre\u015bci, ale dzi\u015b s\u0105 one \u0142atwiej dost\u0119pne, mniej anonimowe i bardziej premiowane. <\/strong>Kontrowersyjni u\u017cytkownicy coraz \u0142atwiej wyrastaj\u0105 dzi\u015b na celebryt\u00f3w, a tre\u015bci skrajne, prowokacyjne i jednocze\u015bnie rozrywkowe bywaj\u0105 przez internetowe spo\u0142eczno\u015bci hojnie nagradzane uwag\u0105, udost\u0119pnieniami i zasi\u0119giem. To jedno z najpowa\u017cniejszych wyzwa\u0144 dla ca\u0142ego ekosystemu influencer\u00f3w, kt\u00f3rzy stali si\u0119 w praktyce szczeg\u00f3ln\u0105 odmian\u0105 przedstawicieli sz\u00f3stej w\u0142adzy i zak\u0142adnikami algorytm\u00f3w. Podobnie jak ich sponsorzy. Wsp\u00f3\u0142praca z influencerami jest r\u00f3wnie\u017c finansowana z bud\u017cet\u00f3w marketingowych, albo bezpo\u015brednio, albo po\u015brednio z reklam na platformach. Mechanizm finansowania czwartej w\u0142adzy i sz\u00f3stej w\u0142adzy jest w zasadzie identyczny. W obu przypadkach to marka decyduje czy i jakie media wspiera\u0107. Pod tym wzgl\u0119dem mamy doskona\u0142e, polskie przyk\u0142ady, gdzie reklamodawcy \u015bwiadomie podejmowali decyzj\u0119 o rezygnacji z kampanii reklamowych kieruj\u0105c si\u0119 zasadami ethical advertising. To doskona\u0142y znak dla sektora marketingowego.<\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci mroku, odpowiedzialno\u015b\u0107 za s\u0142owo, obraz, materia\u0142 wideo czy podcast przestaje by\u0107 jedynie kwesti\u0105 stylu albo reputacji. Staje si\u0119 spraw\u0105 realnego wp\u0142ywu spo\u0142ecznego.<\/strong>Im wi\u0119ksza si\u0142a oddzia\u0142ywania tw\u00f3rcy, tym wi\u0119ksza powinna by\u0107 jego \u015bwiadomo\u015b\u0107 skutk\u00f3w tego, co publikuje, wzmacnia i legitymizuje.<\/p>\n

Kiedy\u015b mrok i fascynacja ciemn\u0105 stron\u0105 pozostawa\u0142y na marginesie kultury. Dzi\u015b sta\u0142y si\u0119 pe\u0142noprawnym formatem komunikacji. Sithowie wyszli z niszy i weszli do mainstreamu. Influencer, kt\u00f3ry buduje wok\u00f3\u0142 siebie spo\u0142eczno\u015b\u0107 i realnie na ni\u0105 oddzia\u0142uje, nie jest ju\u017c tylko tw\u00f3rc\u0105 tre\u015bci. W pewnym sensie dokonuje wyboru etycznego. Czy chce wzmacnia\u0107 to, co buduje, porz\u0105dkuje i rozwija, czy raczej to, co zatruwa, uzale\u017cnia i popycha ludzi ku stadnym odruchom? Czy tworzy wsp\u00f3lnot\u0119 ludzi my\u015bl\u0105cych, czy hoduje t\u0142um gotowy rzuci\u0107 si\u0119 na ka\u017cdego, kto o\u015bmieli si\u0119 stan\u0105\u0107 po drugiej stronie? Czy jest liderem spo\u0142eczno\u015bci, czy staje si\u0119 przyw\u00f3dc\u0105 sekty?<\/p>\n

Dawniej brutalno\u015b\u0107, dewiacja, upokorzenie i n\u0119kanie kr\u0105\u017cy\u0142y raczej po obrze\u017cach internetu. Dzi\u015b bez wi\u0119kszego trudu przedostaj\u0105 si\u0119 do g\u0142\u00f3wnego nurtu jako mem, ironia, \u017cart, cringe content, patostreaming albo hejterski viral. W tym procesie rzeczy moralnie i spo\u0142ecznie niebezpieczne zostaj\u0105 opakowane tak, by wygl\u0105da\u0142y jak rozrywka. Psychopatyczny stalker mo\u017ce zacz\u0105\u0107 funkcjonowa\u0107 jako internetowa posta\u0107 kultowa, obiekt cytat\u00f3w, komentarzy i fascynacji, a przemoc czy zaburzenie zostaj\u0105 przetworzone na widowisko. <\/strong>To nie jest ju\u017c wy\u0142\u0105cznie problem obyczajowy ani moralny. To problem samej architektury obiegu tre\u015bci, kt\u00f3ra premiuje to, co mocne, szokuj\u0105ce i \u0142atwe do dalszego rozprzestrzeniania.<\/p>\n

Nie trzeba szuka\u0107 daleko. Na oficjalnych kana\u0142ach Bia\u0142ego Domu w serwisie X pojawiaj\u0105 si\u0119 materia\u0142y, kt\u00f3re bardziej przypominaj\u0105 trailer gry albo filmu akcji ni\u017c komunikacj\u0119 pa\u0144stwow\u0105.<\/a> Dynamiczny monta\u017c, eksplozje, drony, rakiety, napi\u0119ciowa muzyka i wszystko to opowiada o prawdziwej wojnie. Realna przemoc zosta\u0142a opakowana w estetyk\u0119 rozrywki. <\/strong><\/p>\n

Skoro struktura dystrybucji tre\u015bci nagradza skrajno\u015b\u0107, to skrajno\u015b\u0107 zaczyna kolonizowa\u0107 nie tylko rozrywk\u0119, lecz tak\u017ce debat\u0119 publiczn\u0105. Wtedy polityka staje si\u0119 memiczna, historia staje si\u0119 widowiskiem, zdrowie staje si\u0119 polem pseudoobjawie\u0144, a nienawi\u015b\u0107 staje si\u0119 stylem wypowiedzi.<\/p>\n

Narracja nienawi\u015bci jako technologia dyskredytacji<\/h3>\n

Narracja nienawi\u015bci nie polega wy\u0142\u0105cznie na brutalnym s\u0142owie. Polega na czym\u015b bardziej wyrafinowanym. Na emocjonalnym dyskredytowaniu osoby, \u015brodowiska, medium lub instytucji, tak aby odbiorca nie chcia\u0142 ju\u017c sprawdza\u0107 argument\u00f3w. Celem nie jest dialog ani krytyka. Celem jest odebranie legitymacji. Nie poznajesz alternatywnego punktu widzenia ani konstruktywnego rozwi\u0105zania. Dostajesz za to pakiet emocji, kt\u00f3ry ma ci\u0119 ustawi\u0107 przeciw komu\u015b.<\/p>\n

Taka narracja dzia\u0142a w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych, bo \u0142\u0105czy prostot\u0119 przekazu z wysok\u0105 intensywno\u015bci\u0105 emocji. Algorytm kocha konflikt, poniewa\u017c konflikt trzyma uwag\u0119. Cz\u0142owiek w konflikcie szybciej udost\u0119pnia, komentuje i reaguje. W rezultacie ro\u015bnie presja, by m\u00f3wi\u0107 ostrzej, szybciej, bardziej plemiennie. To dotyczy nie tylko polityk\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c dziennikarzy.<\/p>\n

Ten problem zosta\u0142 podj\u0119ty w ciekawej debacie TVP Info<\/a> o agresji polityk\u00f3w wobec dziennikarzy. Uczestnicy rozmawiali o rosn\u0105cym problemie agresji oraz o tym, czy wrogo\u015b\u0107 wobec dziennikarzy staje si\u0119 norm\u0105, bo nap\u0119dza zasi\u0119gi w mediach spo\u0142eczno\u015bciowych. To bardzo znacz\u0105ce. Presja platform, jak i zachowania wobec dziennikarzy, nie tylko deformuje tre\u015b\u0107, ale tak\u017ce premiuje sam\u0105 agresj\u0119 jako skuteczn\u0105 technik\u0119 obecno\u015bci w obiegu publicznym. <\/strong>Swoist\u0105 cezur\u0105 by\u0142o wydarzenie sprzed dwudziestu lat. 14 grudnia 2006 roku w Brukseli, podczas konferencji prasowej, Lech Kaczy\u0144ski zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do ministra Andrzeja Krawczyka s\u0142owami: \u201eJeszcze jedno pytanie, ale nie od tej ma\u0142py w czerwonym\u201d,<\/em><\/a> odnosz\u0105c si\u0119 do Ingi Rosi\u0144skiej. Wypowied\u017a zosta\u0142a zarejestrowana przez mikrofony.<\/p>\n

Gdy polityk atakuje dziennikarza nie po to, by odpowiedzie\u0107 na pytanie, lecz po to, by przerobi\u0107 go na wroga w\u0142asnego elektoratu, uruchamia mechanizm klasyczny dla idiokracji. <\/strong>Nie liczy si\u0119 informacja, lecz spektakl dominacji. Nie liczy si\u0119 odpowied\u017a, tylko klip. Nie liczy si\u0119 prawda, tylko to, czyje emocje b\u0119d\u0105 silniejsze.<\/p>\n

\u201eOddajmy g\u0142os wszystkim\u201d nie zawsze prowadzi do prawdy<\/h3>\n

Wyobra\u017amy sobie telewizyjne studio, w kt\u00f3rym spotyka si\u0119 dw\u00f3ch go\u015bci. Jeden przekonuje, \u017ce Ziemia jest p\u0142aska, drugi \u017ce jest kulista. Dziennikarz, chc\u0105c zachowa\u0107 poz\u00f3r bezstronno\u015bci, ko\u0144czy rozmow\u0119 stwierdzeniem, \u017ce czasu ju\u017c zabrak\u0142o, opinie s\u0105 podzielone, a widz powinien sam wyrobi\u0107 sobie zdanie. Problem w tym, \u017ce w takiej sytuacji nie mamy do czynienia z obiektywizmem, lecz z jego karykatur\u0105.<\/strong> Nie ka\u017cda opinia zas\u0142uguje na r\u00f3wny status, zw\u0142aszcza gdy jedna z nich stoi w jawnej sprzeczno\u015bci ze sprawdzon\u0105 wiedz\u0105 naukow\u0105. Dlatego profesjonalne media od dawna nie powinny traktowa\u0107 ka\u017cdej skrajnej tezy jako r\u00f3wnoprawnego g\u0142osu w debacie.<\/strong> Nie zmienia to jednak faktu, \u017ce do wsp\u00f3\u0142czesnych spor\u00f3w publicznych wci\u0105\u017c przenikaj\u0105 narracje zbudowane z k\u0142amstw, p\u00f3\u0142prawd i celowych zniekszta\u0142ce\u0144. Dodatkowo do tego zostaj\u0105 dodawane dyskredytuj\u0105ce przymiotniki i s\u0142owa-klucze, wtr\u0105cane w krzykliw\u0105 debat\u0119. Ich cel jest jeden. Stworzenie kod\u00f3w narracyjnych, kt\u00f3re s\u0105 potem powielane w narracjach spo\u0142eczno\u015bciowych i przekazach dnia. W takim sensie niezwykle trafna pozostaje literacka intuicja Tolkiena, kt\u00f3ry we W\u0142adcy Pier\u015bcieni stworzy\u0142 posta\u0107 Gr\u00edmy Smoczego J\u0119zyka<\/a>, doradcy zatruwaj\u0105cego j\u0119zyk, fa\u0142szuj\u0105cego obraz rzeczywisto\u015bci i wp\u0142ywaj\u0105cego na w\u0142adz\u0119 nie si\u0142\u0105, lecz manipulacj\u0105.<\/p>\n

W kulturze debaty publicznej istnieje pi\u0119kna pokusa, by s\u0105dzi\u0107, \u017ce prawda ujawni si\u0119 sama, je\u015bli tylko oddamy g\u0142os wszystkim stronom, a potem pozwolimy odbiorcy wyrobi\u0107 sobie zdanie. <\/strong>To bywa s\u0142uszne w sporach o opini\u0119. To nie dzia\u0142a tak dobrze w sprawach faktu, wiedzy i kompetencji. Je\u015bli temat dotyczy wojny, propagandy, historii, epidemiologii czy bezpiecze\u0144stwa informacyjnego, to symetryczne roz\u0142o\u017cenie mikrofon\u00f3w nie zawsze jest bezstronno\u015bci\u0105. Czasem jest to kapitulacja przed konkurencj\u0105 narracji.<\/p>\n

Efektem mo\u017ce by\u0107 zwyci\u0119stwo tej narracji, kt\u00f3ra by\u0142a bardziej sugestywna, bardziej emocjonalna, bardziej fotogeniczna, lepiej zagrana.<\/strong> Widz, czytelnik czy s\u0142uchacz nie ulega wtedy prawdzie, ale perswazyjnej sile opowie\u015bci. Kieruje si\u0119 emocj\u0105 zamiast wiedz\u0105 historyczn\u0105, polityczn\u0105 czy medialn\u0105. To troch\u0119 jak nauczycielka, kt\u00f3ra z wdzi\u0119kiem i charyzm\u0105 uczy, \u017ce jakie\u015b s\u0142owo pisze si\u0119 b\u0142\u0119dnie, bo tak jej si\u0119 podoba i tak uwa\u017ca. Uczniowi mo\u017ce by\u0107 przyjemnie, mo\u017ce nawet czu\u0107 wi\u0119\u017a z nauczycielk\u0105, ale matur\u0119 obleje. Demokracja nie zwalnia z istnienia rzeczywisto\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Sz\u00f3sta w\u0142adza monetyzuje zdrowie<\/h3>\n

Najbardziej niebezpieczne robi si\u0119 wtedy, gdy logika social medi\u00f3w wchodzi w obszary, w kt\u00f3rych b\u0142\u0105d kosztuje nie tylko intelektualnie, lecz biologicznie. Ostatnia sprawa opisana przez \u201eNewsweek\u201d<\/a>. Setki tysi\u0119cy Polak\u00f3w maj\u0105 s\u0142ucha\u0107 internetowych porad dw\u00f3ch lekarzy i pod ich wp\u0142ywem odstawia\u0107 leki na cukrzyc\u0119, insulinooporno\u015b\u0107 czy depresj\u0119. Cytowany psychiatra m\u00f3wi wprost, \u017ce tezy typu \u201eodstawienie chleba da lepsze efekty ni\u017c rok psychoterapii\u201d <\/em>s\u0105 skrajnie niebezpieczne, bo mog\u0105 sk\u0142oni\u0107 chorego do rezygnacji z fachowej pomocy i b\u0142\u0119dnego rozpoznania przyczyn w\u0142asnego cierpienia. Weryfikowalne stanowiska specjalist\u00f3w stoj\u0105 w sprzeczno\u015bci z efektownymi uproszczeniami internetowej narracji. To doskona\u0142y przyk\u0142ad dzia\u0142ania sz\u00f3stej w\u0142adzy. <\/strong>Nie chodzi nawet o to, \u017ce kto\u015b co\u015b powiedzia\u0142. Chodzi o to, \u017ce platforma stworzy\u0142a dla tej wypowiedzi warunki wiarygodno\u015bci. Relacje paraspo\u0142eczne, intymno\u015b\u0107 ekranu, rytua\u0142 codziennego ogl\u0105dania, aur\u0119 bezpo\u015brednio\u015bci, wsp\u00f3lnot\u0119 komentuj\u0105cych, poczucie wtajemniczenia i nieufno\u015b\u0107 wobec instytucji. Mechanizm, \u017ce my m\u00f3wimy prawd\u0119, oni k\u0142ami\u0105, jest stary jak cywilizacja.<\/strong><\/p>\n

W takim uk\u0142adzie odbiorca nie konsumuje ju\u017c informacji. On wchodzi w relacj\u0119 zale\u017cno\u015bci. Zaczyna wierzy\u0107 <\/strong>nie dlatego, \u017ce materia\u0142 zosta\u0142 sprawdzony, lecz dlatego, \u017ce nadawca sta\u0142 si\u0119 jego cz\u0142owiekiem. Wiara, jak wiadomo, nie poddaje si\u0119 \u0142atwo regu\u0142om racjonalnego uzasadniania. Ju\u017c my\u015bliciele o\u015bwiecenia dostrzegali ten rozd\u017awi\u0119k, przeciwstawiaj\u0105c wierze i przes\u0105dom metafor\u0119 \u015bwiat\u0142a jako symbol rozumu, wiedzy i poznania, kt\u00f3re mia\u0142y wyprowadzi\u0107 cz\u0142owieka z ciemno\u015bci niewiedzy, zabobonu i l\u0119ku. Ciekaw jestem, jaki powinien by\u0107 nadany symbol dla walki z idiokracj\u0105?<\/p>\n

W latach 90. Kaszpirowski wp\u0142ywa\u0142 na zbiorow\u0105 wyobra\u017ani\u0119. Dzi\u015b m\u00f3g\u0142by monetyzowa\u0107 wiar\u0119, l\u0119k, samotno\u015b\u0107 i desperacj\u0119 na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105. Nie potrzebowa\u0142by \u017cadnych po\u015brednik\u00f3w. Sam by\u0142by medium, autorytetem, sprzedawc\u0105 i sekt\u0105 w jednej osobie.<\/p>\n

Gdyby dzi\u015b kto\u015b o sile oddzia\u0142ywania Kaszpirowskiego wszed\u0142 w \u015bwiat medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych, jego wp\u0142yw by\u0142by niepor\u00f3wnanie wi\u0119kszy ni\u017c na pocz\u0105tku lat 90. Wtedy mia\u0142 do dyspozycji telewizj\u0119, a wi\u0119c medium masowe, ale jednak ograniczone ram\u00f3wk\u0105, czasem antenowym i pozycj\u0105 po\u015brednika. Dzi\u015b m\u00f3g\u0142by zbudowa\u0107 w\u0142asne imperium z\u0142udze\u0144. Kana\u0142y wideo na YouTube, transmisje na \u017cywo, zamkni\u0119te grupy, p\u0142atne subskrypcje, kursy, webinary, suplementy, amulety, aplikacje, sztuczn\u0105 inteligencj\u0119, automatyzacj\u0119 tre\u015bci, boty i ca\u0142y rytua\u0142 cyfrowej obecno\u015bci. Nie sprzedawa\u0142by ju\u017c tylko obietnicy. Sprzedawa\u0142by styl \u017cycia, wsp\u00f3lnot\u0119 wtajemniczonych i poczucie, \u017ce oto istnieje kto\u015b, kto rozumie ludzi lepiej ni\u017c lekarze, naukowcy, media i pa\u0144stwo.<\/p>\n

Na tym w\u0142a\u015bnie polega\u0142aby jego prawdziwa si\u0142a. Nie by\u0142by ju\u017c telewizyjnym fenomenem, lecz kompletnym systemem wp\u0142ywu. Algorytmy promowa\u0142yby emocje, sensacj\u0119, historie cudownych uzdrowie\u0144 i konflikt z oficjalnym \u015bwiatem, a ka\u017cda krytyka tylko wzmacnia\u0142aby jego pozycj\u0119, bo mog\u0142aby zosta\u0107 przedstawiona jako dow\u00f3d \u201cspisku medycznych elit i korporacji\u201d <\/em>przeciwko cz\u0142owiekowi, kt\u00f3ry \u201em\u00f3wi prawd\u0119\u201d<\/em>. Wok\u00f3\u0142 takiej postaci nie powsta\u0142aby zwyk\u0142a publiczno\u015b\u0107, lecz cyfrowa wsp\u00f3lnota wyznawc\u00f3w, gotowych kupowa\u0107 nie dlatego, \u017ce produkt dzia\u0142a, ale dlatego, \u017ce wierz\u0105 w jego nadawc\u0119. Modele tworzenia sekt opartych na \u015blepej wierze si\u0119 nie zmieniaj\u0105, zmieniaj\u0105 si\u0119 narz\u0119dzia. <\/strong><\/p>\n

Media spo\u0142eczno\u015bciowe konkuruj\u0105 z klasycznymi mediami nie tylko o uwag\u0119, ale o w\u0142adz\u0119 symboliczn\u0105. O to, kto ma prawo nazywa\u0107 rzeczy po imieniu. Kto ma prawo m\u00f3wi\u0107, to jest choroba, to jest propaganda, to jest fakt, to jest k\u0142amstwo, to jest historia, to jest manipulacja.<\/p>\n

Czy media s\u0105 \u015bwi\u0119te?<\/h3>\n

Obrona klasycznych medi\u00f3w nie mo\u017ce polega\u0107 na ich sakralizacji. Media nie s\u0105 \u015bwi\u0119te. Bywaj\u0105 stronnicze, leniwe, koniunkturalne, tabloidowe, narcystyczne, podporz\u0105dkowane interesowi w\u0142a\u015bciciela albo rytmowi klikni\u0119\u0107. G\u0142\u00f3wnym wyzwaniem jest zawsze balansowanie mi\u0119dzy interesem stacji czy redakcji a interesem rzetelno\u015bci i wiarygodno\u015bci. <\/strong>To s\u0105 dwa r\u00f3\u017cne porz\u0105dki. Obiektywizm jest jeszcze inn\u0105 spraw\u0105, bo pe\u0142na neutralno\u015b\u0107 bywa idea\u0142em nieosi\u0105galnym. Natomiast uczciwo\u015b\u0107 proceduralna, oddzielenie informacji od reklamy, gotowo\u015b\u0107 do korekty, jawno\u015b\u0107 \u017ar\u00f3de\u0142 i odpowiedzialno\u015b\u0107 za s\u0142owo s\u0105 jak najbardziej osi\u0105galne.<\/p>\n

W Polsce poj\u0119cie misji medialnej cz\u0119sto brzmi pusto, niemal idealistycznie. Jednak bez jakiej\u015b formy misji media publiczne i prywatne w d\u0142u\u017cszej perspektywie zamieniaj\u0105 si\u0119 w czyste przedsi\u0119biorstwa rozrywkowe promuj\u0105ce infotainment. Problem polega na tym, \u017ce rynek sam z siebie nie nagradza jako\u015bci poznawczej. Rynek niestety nagradza zasi\u0119g. Dlatego wci\u0105\u017c wracam do my\u015bli, kt\u00f3r\u0105 sformu\u0142owa\u0142em ju\u017c w Sztuce rynkologii w 2014 roku, zamiast abonamentu, fundusz, na wz\u00f3r PISF, wspieraj\u0105cy rzetelne tre\u015bci dziennikarskie niezale\u017cnie od stacji czy redakcji. To pr\u00f3ba odpowiedzi na jedno z najwa\u017cniejszych pyta\u0144 naszych czas\u00f3w. Jak finansowa\u0107 kosztown\u0105, d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 i opart\u0105 na \u017ar\u00f3d\u0142ach prac\u0119 dziennikarsk\u0105 w \u015bwiecie, kt\u00f3ry znacznie ch\u0119tniej nagradza tani chwyt ni\u017c trud dochodzenia do prawdy?<\/strong><\/p>\n

Rozs\u0105dny odbiorca nie powinien dzi\u015b wybiera\u0107 mi\u0119dzy klasycznymi mediami a social mediami. Sensowna jest hybryda, ale hybryda \u015bwiadoma. To znaczy taka, w kt\u00f3rej media spo\u0142eczno\u015bciowe s\u0105 raczej punktem wej\u015bcia, wska\u017anikiem temat\u00f3w, uzupe\u0142nieniem perspektyw, a nie jedynym s\u0105dem o \u015bwiecie. Mo\u017cna ceni\u0107 wyspecjalizowane kana\u0142y, podcasty, tw\u00f3rc\u00f3w popularyzuj\u0105cych histori\u0119, geopolityk\u0119, kultur\u0119 czy konsumpcj\u0119, a jednocze\u015bnie pami\u0119ta\u0107, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nie jest mediami w sensie instytucjonalnym i nie podlega takim samym obowi\u0105zkom jak redakcje. To nie przekre\u015bla ich warto\u015bci. O\u015brodki analityczne, kana\u0142y eksperckie czy autorzy z wypracowan\u0105 rzetelno\u015bci\u0105 mog\u0105 realnie poszerza\u0107 wiedz\u0119 odbiorc\u00f3w. W\u0142a\u015bnie dlatego trzeba pilnowa\u0107 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy profesjonalnym uzupe\u0142nieniem wiedzy a uzurpacj\u0105 pe\u0142ni autorytetu. Mi\u0119dzy komentarzem a dochodzeniem, mi\u0119dzy opini\u0105 a ustaleniem faktu, mi\u0119dzy mark\u0105 osobist\u0105 a medium.<\/p>\n

Rzeczpospolita idiokracji<\/h3>\n

Rzeczpospolita idiokracji nie jest pa\u0144stwem, w kt\u00f3rym wszyscy nagle stali si\u0119 g\u0142upi. <\/strong>To by\u0142aby diagnoza zbyt \u0142atwa, a przy tym pogardliwa. To raczej pa\u0144stwo, w kt\u00f3rym system komunikacji coraz cz\u0119\u015bciej premiuje to, co uproszczone, agresywne, widowiskowe i natychmiastowe, a os\u0142abia to, co sprawdzalne, \u017cmudne, odpowiedzialne i nieefektowne. W takim pa\u0144stwie cz\u0142owiek naprawd\u0119 staje si\u0119 tym, co czyta, czego s\u0142ucha i co ogl\u0105da. Nie metaforycznie. Politycznie, spo\u0142ecznie, poznawczo.<\/p>\n

Je\u015bli codziennie konsumuje nienawi\u015b\u0107, b\u0119dzie widzia\u0142 w \u015bwiecie przede wszystkim wrog\u00f3w. Je\u015bli codziennie konsumuje uproszczenia, zacznie traktowa\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 jak oszustwo. Je\u015bli codziennie konsumuje narracje spiskowe, uzna instytucje za wroga ludu. Je\u015bli codziennie konsumuje tre\u015bci, w kt\u00f3rych wszystko jest \u201emocne\u201d, \u201eszokuj\u0105ce\u201d, \u201eukrywane\u201d, \u201eprzemilczane\u201d i \u201eostateczne\u201d, utraci zdolno\u015b\u0107 rozr\u00f3\u017cniania skali zjawisk i stopnia pewno\u015bci.<\/p>\n

Demokracja wymaga czego\u015b odwrotnego. Wymaga obywatela, kt\u00f3ry umie odr\u00f3\u017cni\u0107 opini\u0119 od faktu, eksperta od celebryty, reklam\u0119 od informacji, tez\u0119 od dowodu, dokument od rolki, emocj\u0119 od wiedzy.<\/strong> Bez tej kompetencji wszelkie wybory, od radnego po prezydenta, staj\u0105 si\u0119 emocjonalnym plebiscytem narracji, socjotechniki i manipulacji, a nie racjonalnym i prawdziwym rozstrzygni\u0119ciem dotycz\u0105cym rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n

Nie cofniemy \u015bwiata do epoki, w kt\u00f3rej autorytet mia\u0142a wy\u0142\u0105cznie gazeta, radio i telewizja.<\/strong> I dobrze. Wiele g\u0142os\u00f3w, wiele format\u00f3w, wiele perspektyw mo\u017ce wzbogaca\u0107 debat\u0119. Problem zaczyna si\u0119 wtedy, gdy pluralizm form mylimy z r\u00f3wnowarto\u015bci\u0105 prawdy.<\/strong> Nie ka\u017cdy g\u0142os wa\u017cy tyle samo w sprawie, w kt\u00f3rej licz\u0105 si\u0119 wiedza, do\u015bwiadczenie i procedura. Nie ka\u017cda narracja zas\u0142uguje na taki sam kredyt zaufania. Nie ka\u017cdy viral jest demokracj\u0105. Czasem jest po prostu algorytmicznym krzykiem.<\/p>\n

Dlatego najwa\u017cniejszym zadaniem nie jest dzi\u015b uciszenie social medi\u00f3w. To by\u0142oby nierealne i g\u0142upie. Zadaniem jest budowanie filtr\u00f3w: edukacyjnych, instytucjonalnych, zawodowych i osobistych. Potrzebujemy mocniejszych medi\u00f3w publicznych i prywatnych w sensie standard\u00f3w, nie propagandy. Potrzebujemy wyra\u017anej granicy mi\u0119dzy reklam\u0105 a tre\u015bci\u0105 redakcyjn\u0105. Potrzebujemy fact-checkingu, kt\u00f3ry nie pojawia si\u0119 dopiero po debacie, lecz dzia\u0142a w jej trakcie. Coraz bardziej potrzebny jest tak\u017ce swoisty <\/strong>medialny VAR<\/strong><\/a>, system szybkiej weryfikacji wypowiedzi, wspierany przez technologi\u0119 AI, pozwalaj\u0105cy sprawdza\u0107 informacje rzucane w studiu niemal na bie\u017c\u0105co.<\/strong><\/p>\n

Na szcz\u0119\u015bcie coraz wi\u0119cej dziennikarzy zaczyna rozumie\u0107 t\u0119 konieczno\u015b\u0107 i pr\u00f3buje przeciwstawia\u0107 si\u0119 dyskusjom, kt\u00f3re zamiast wyja\u015bnia\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107, zamieniaj\u0105 si\u0119 w emocjonaln\u0105, s\u0142own\u0105 jatk\u0119. W takich starciach widz przestaje cokolwiek rozumie\u0107. W pami\u0119ci zostaj\u0105 mu ju\u017c nie argumenty, lecz wy\u0142\u0105cznie emocje.<\/p>\n

Potrzebujemy szk\u00f3\u0142 i uczelni, w tym uniwersytet\u00f3w III wieku, kt\u00f3re ucz\u0105 rozumienia medi\u00f3w i social medi\u00f3w. Potrzebujemy te\u017c pokory odbiorcy, kt\u00f3ry wie, \u017ce nie musi mie\u0107 w\u0142asnego zdania natychmiast, a emocje nie s\u0105 najlepszym przewodnikiem.<\/p>\n

W \u015bwiecie, w kt\u00f3rym sz\u00f3sta w\u0142adza walczy z czwart\u0105 o nasze g\u0142owy, stawk\u0105 nie jest ju\u017c tylko jako\u015b\u0107 debaty. Stawk\u0105 jest nasz spos\u00f3b my\u015blenia, jako\u015b\u0107 demokracji i naszego kontaktu z rzeczywisto\u015bci\u0105. Inaczej Rzeczpospolita idiokracji stanie si\u0119 nasz\u0105 codzienno\u015bci\u0105.<\/p>\n

Podoba\u0142 Ci si\u0119 tekst? Postaw autorowi kaw\u0119, misk\u0119 ry\u017cu, albo podaruj czerwone serducho https:\/\/suppi.pl\/kotarbinski<\/a><\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powtarza si\u0119 czasem sentymentalna opowie\u015b\u0107, \u017ce po przekroczeniu zachodniej granicy czu\u0107 jeszcze zapach farby drukarskiej, a wi\u0119c zapach cywilizacji debaty, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":11663,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"om_disable_all_campaigns":false,"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"_uf_show_specific_survey":0,"_uf_disable_surveys":false,"site-sidebar-layout":"default","site-content-layout":"","ast-site-content-layout":"default","site-content-style":"default","site-sidebar-style":"default","ast-global-header-display":"","ast-banner-title-visibility":"","ast-main-header-display":"","ast-hfb-above-header-display":"","ast-hfb-below-header-display":"","ast-hfb-mobile-header-display":"","site-post-title":"","ast-breadcrumbs-content":"","ast-featured-img":"","footer-sml-layout":"","ast-disable-related-posts":"","theme-transparent-header-meta":"default","adv-header-id-meta":"","stick-header-meta":"","header-above-stick-meta":"","header-main-stick-meta":"","header-below-stick-meta":"","astra-migrate-meta-layouts":"set","ast-page-background-enabled":"default","ast-page-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-5)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"ast-content-background-meta":{"desktop":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"tablet":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""},"mobile":{"background-color":"var(--ast-global-color-4)","background-image":"","background-repeat":"repeat","background-position":"center center","background-size":"auto","background-attachment":"scroll","background-type":"","background-media":"","overlay-type":"","overlay-color":"","overlay-opacity":"","overlay-gradient":""}},"jetpack_post_was_ever_published":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2}},"categories":[846,747,748],"tags":[798,887,396,888,589],"class_list":["post-11662","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blog-marketing-innowacje-trendy-rynkologia","category-marketing","category-trendy","tag-influencer","tag-influencer-marketing","tag-media","tag-media-spolecznosciowe","tag-social-media"],"aioseo_notices":[],"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-content\/uploads\/2026\/04\/rzeczpospolita-idiokracji-jacek-kotarbinski-blog-o-marketingu.jpeg","jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/paKYj5-326","jetpack_sharing_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11662","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11662"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11662\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11664,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11662\/revisions\/11664"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11663"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11662"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11662"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kotarbinski.com\/blogomarketingu\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11662"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}